Э.Чинзориг: Төрийн нүд

Цагдаа түүний хэлэхийг сонсоод заалны камеруудыг тойруулан харав. "Танайх чинь зөндөө л камертай юм байна шүү дээ. Бичлэгийг нь үзээдэхье" гэв. Худалдагч эмэгтэй "Ишш би нээрээ ямар азгүй хүн бэ. Яг ийм үед энэ муу хэдэн камернууд нь ажиллахаа байчихдаг. Эгч нь зөндөө үзсэн. Бүр ямар ч бичлэг байхгүй шүү. Ямар сайндаа тэр камер засч барьдаг хүмүүсийг нь дуудчихаад л байж байна. Бас хэдэн төгрөг нэхэх юм байгаан бүү мэд. Тэр хулгайчийг барьдаг юм бол энэ хохиролоо ч бас төлүүлмээр байна шүү" гэв. Цагдаа уртаар санаа алдан цүнхнээсээ дэвтэр бал гарган бариад "За таны харсанаар хэд орчим насны хүүхэд байсан бэ. Онцгой шинж тэмдэг. Танайхаар өмнө нь орж гарч байсан эсэх. Бас ямар бараанууд хулгайд алдагдсан зэргээ надад тодорхой хэлэхгүй юу" гэв. Худалдагч эр "За байз тэр чинь юу билээ. Манай хүү шиг л байсан даа. Нас нь арван гурав дөрөвтэй л байх. Халтайсан юм байсаан. Тэр өмсч зүүсэн юм нь бүр нэг хулгайч шинжтэй. Зэвхийсэн царайтай гөлийсөн юм л байсан. Алдсан бараа гэвэл дандаа хүнсний л юмнууд байна. Яг юу авсаныг нь эгч нь одоогоор мэдсэн юм алга. Тэгж байгаад барааны бүртгэлтэйгээ харьцуулж байгаад алдсан зүйлсийнхээ жагсаалтыг гаргаж өгч болох байх. Бүр хураасан юмнуудыг хонхойтол нь авчихсан байгаа юм даа. Тэр нэлээн их юм авсаан. Энгэр заам нь түнтийсэн юм гараад л гүйчихэж байгаа юм чинь" гэв. Цагдаа хэлсэн бүхнийг нь тэмдэглэж аваад худалдагч эмэгтэйн хамт дэлгүүрээс гарав. "За аль зүгт гүйсэн гэлээ" хэмээн асуутал худалдагч "Энэ баруун талын гудамны үзүүр тойроод л хойшоогоо дэнжээд гараад гүйсэн. Тэр хавийнхан бол үнэн бүтэхгүй хүмүүс. Хаягийн бүртгэл гэж байхгүй. Дандаа архичин, гуйлгачин, галзуу солиотой хүмүүсээр дүүрэн. Хааяа салгалаад манай дэлгүүрээр ирнээ. Муугаа мэдэхгүй байж юм зээлээр авах гэнэ. Би тэд нарт зээл өгдөггүй юм. Хувхай гуйлгачдаас хэзээ эргүүлж авна гэж зээл өгөх вэ дээ. Харин энэ хавийнхандаа бол эгч нь зээл хамаагүй өгчихдөг. Манай энэ хавийнхан чинь харин хамаагүй сайхан хүмүүс байдаг байхгүй юу хойд дэнжийн заваан хүмүүсийн хажууд бол. Эд нарыг эсвэл албадан нүүлгэж болдоггүй юм байх даа нээрээ. Сайхан хулгай зэлгээгүй сэтгэл амар амьдрах юмсан" хэмээн үглэж гарав. Цагдаа түүний үгийг таслан "Заза ойлголоо эгчээ. Ямар ч байсан таны өгсөн мэдээллийн дагуу тэр хүүхдийг эрэн хайя. Эргээд тантай холбоо барина. Та харин алдсан зүйлсээ тодорхой болохоор надад мэдэгдээрэй" гэж хэлээд хойд дэнжийн зүг алхлаа.

Намар оройн жавар хургаж эрт бүрэнхий болох ажээ. Саруул хүүгийн байж болох газрыг сурагласаар оройхон доо гэрийг нь олов. Хашаа хороо гэх зүйлгүй хазгай газар машины бакришк давхарлан тэгшилсэн буйран дээрх нэгэн гэрт явж орлоо. Гэрт орвол харанхуй хүйтэн эзэнгүй мэт. Саруул гэрлээ тусган гэр доторхыг харж байтал зүүн талын орон дээр нэгэн эмэгтэй түүний зүг харан хэвтэж байх нь тэр. Саруул цочсон доо золтой л хашгирчихсангүй. Тэгтэл өнөөх эмэгтэй их л тунай муутай дуугаар "Тулгаа миний хүү юу. Миний хүү чинь яасан оройтож байх юм" гэв. Саруул нэг гүнзгий амьсгаа авч тайвшраад "Үгүй ээ эгчээ. Би танай хорооны цагдаа дэслэгч Саруул гэж хүн байна. Тэгэхээр тантай бас танай хүүтэй уулзах гэж л явж байна л даа" хэмээн аядуухан өгүүлэв. Хэвтэж буй эмэгтэй сандарсан өнгөөр "Миний хүү яасан юм бол. Ямар нэгэн хэрэг хийгээ юу. Уг нь их л ухаантай зөөлхөн хүүхэд юмсан. Та хүн андуураагүй биз дээ" гэлээ. Саруул "Аан үгүй дээ эгчээ. Зүгээр асууж тодруулах зүйл байгаа болохоор ирсэн юм. Та битгий санаа зов" гэж тайвшруулахыг хичээв. Тэгж байтал гэрийн хаалга нээгдэж гаднаас нэгэн хүү ороод ирлээ. Тэр Саруулын тусгах хурц гэрлийг гараараа хаагаад "Та хэн бэ?" гэж асуулаа. Саруул гэрлээ доош буулгаад "Би танай хорооны цагдаа дэслэгч Саруул гэж хүн байна. Чамтай уулзахаар л хүлээж байлаа" гэв. Хүү хэсэг зогсож байснаа юу ч дуугаралгүй Саруулын хажуугаар өнгөрч ээжийнхээ дэргэд очоод "Ээж. . . Таны бие яаж байна" гээд духан дээр нь гараа тавьж үзлээ. Түүний ээж нь их л санаа зовнисон шинжтэй "Ээж нь зүгээрээ. Харин миний хүү яагаад ингэж оройтвоо. Чамд ямар их санаа зовсон гээч. Арай энд тэнд хэрэг төвөг тариад яваад байгаа юм биш биздээ" гэлээ. Хүү ээжийнхээ дээрээс дахин хучлага давхарлаад "Хаанаас даа ээж минь. Хүү нь хурдхан галаа түлээд хоол хийгээдхье" гэж хэлээд ширээний дунд буй лааг асаалаа. Тэгсэнээ Саруулд хандан "Айлд орж ирсэн хүн байна даа. Үүдэнд зогсоод байлгүй дээш суугаач. Би одоохон гал түлээд орхиё" гэлээ. Лааны гэрэлд гэрийн доторх байдал харагдах болсон тул Саруул гэрлээ унтраан баганы дэргэдэх сандал дээр суув. Хүү багахан модоор гал өрдөн нүүрс хийгээд орж ирэхдээ авчирсан тортой зүйлээ задлан бондгор мах гаргалаа. Саруул түүнийг ажиглаж байснаа "Чи доод дэлгүүрээс юу юу авсан юм" хэмээн гэнэт асуув. Хүү ээж рүүгээ эргэж хартал эх нь мөн сэтгэл нь зовнисон байдалтай түүн рүү харж хэвтэнэ. Тэр эргэж Саруулын зүг хараад "Та санаа зоволтгүй ээ. Энэ хулгайн мах биш. Айлд тавиулсан махаа л замаараа авчирсан юм" гээд чимээгүй болчихов. Саруул "Би чамайг дэлгүүрт ороод юм аваад гарсан гэдгийг чинь мэдэж байгаа. Чи харин надад яг юу болсон, ямар зүйлс авсан, тэдгээр зүйлс одоо хаана байгаа талаар дэлгэрэнгүй яриад өгөхгүй юу" гэлээ. Хүү бодлогошрон хэсэг чимээгүй байснаа "Би уг нь ажил хийдэг юм л даа. Гадуур машины үнэртүүлэгч ойр зуурын юмс зарж явдаг юм. Тэгтэл өнөөдөр аймар ёндоороод нэг ах миний бүх зарж байгаа юмыг худалдаж аваад. Бүр дээр нь мөнгө нэмж өгөхөөр нь баярлаад Должин эмээгийнд ойр зуурын юм аваад үлдсэнээр нь ээжийн эм тариаг авъя гэж бодож явтал гай таарч цоорхой халаасаараа бүх мөнгөө гээчихсэн" гэж хэлээд их л харамсаж буй бололтой харцаа доошлуулав. Саруул хүүгээс "Должин эмээ гэдэг нь хэн билээ. Эмээ чинь юмуу" гэвэл хүү "Зүгээр энд амьдардаг ганц бие хөгшин байдаг юмаа. Харж хандах хүнгүй болохоор нь би ус түлээг нь бэлдэж өгч хааяа олсон мөнгөнөөсөө тус нэмэр болж явдаг юм. Уг нь залуу байх даа эмч байсан гэсэн. Тэгээд ээжийг минь ирж үздэг болохоор би тус нэмэр болж явъя л гэж боддог" гэлээ. Саруул "Тэгээд чи мөнгөө гээчихээд дэлгүүрээс хулгай хийхээр шийдээ юу" гэтэл хүү "Тиймээ" гэж ээрч мууран хэлээд толгой дохилоо. Тэгтэл ээж нь түүний хойноос "Чи чинь яаж байгаа хүүхэд вэ. Ээж нь чамд хулгай хийж бай гэж заасан уу. Хүний амьдралд юу ч тохиолдож болно. Хэдэн төгрөг алдаа л биз. Мөр бүтэн байхад ахиад ч олж болно. Ээж нь эргээд тэнхэрдэг юм бол чамайг буцаад сургуульд явуулж ингэж ажил хийлгэхгүй шүү дээ. Миний хүү жаахан л тэсчих гээд байхад яагаад хулгай хийж байгаа юм" гэж хэлээд мэгшин уйлав. Хүү доош тонгойсон чигтээ мөн л нулимс дуслуулан сууна. Саруул "Миний дүү тэгээд яг юу авсан юм. Тэр авсан юмнууд нь Должин эмээгийнд нь байгаа юу" гэж асуулаа. Хүү "Эмээд түлэх түлээ, идэх хоол юу ч байхгүй. Бас сүүлийн үед бие нь улам муудаад орноосоо ч босохгүй байгаа. Дэлгүүр бид нарт зээл өгдөггүй болохоор нь сүү, талх болоод жижиг ууттай банш авчихаад оронд нь захиа үлдээгээд орхичихсон юм" гэлээ. Саруул "Юун захиа билээ. Юу гэж бичсэн юм" хэмээн тодруулав. Хүү "Маргааш авсан зүйлийнхээ төлбөрийг заавал төлнөө л гэж бичсэн" хэмээв. Зууханд нүүрс шатаж гэр дулаахан болоод ирлээ. Саруул гэр доторхыг дахин анзааран харвал анх орж ирсэн шиг нь хүйтэн хөндий гэр бус харин ч цэвэр цэмцгэр тунчиг тохь тухтай айл байх ажээ. Хүү яах ийхийн зуургүй будаатай шөл чанаад ээжийгээ орон дээр нь босгон суулгав. Саруул "За дүү минь хоол ундаа идэж уучих. Юу ч гэсэн хоёулаа тэр Должин эмээгийнд чинь очъё. Хүний юмыг зөвшөөрөлгүй авах чинь хулгай болно. Тийм болохоор авсан юмаа буцаагаад өгөх хэрэгтэй" гэтэл хүү "Би тэр авсан юмаараа эмээд аль хэдийн банштай цай хийгээд өгчихсөн" гэж хэлээд дахин доош тонгойв. Тэгтэл ээж нь "Ишш миний хүү. Бусдад тустай дэмтэй явах чинь тун сайн хэрэг. Гэхдээ ахиж хулгай хийж болохгүй шүү. Ахиж хулгай хийхгүй ээ гэж цагдаа ахдаа амла" гэснээ Саруулд хандан "Миний муу хүүг энэ удаа уучлаач. Тэр мөнгийг нь эгч нь грүппийн мөнгө орохоор өгч болохгүй юу. Уг нь удахгүй буух юмсан. Эгч нь нэг иймэрхүү хэвтрийн хүн байдаг юм. Хүүдээ тус нэмэр болохоосоо илүү нэрмээс л болох юм даа. Уг нь жилийн өмнө л ажилтай төрөлтэй алхаа гишгээтэй хүн байсан боловч согтуу жолоочид мөргүүлээд хоёр хөл мэдээгүй болчихоод байгаа юм. Бидэн шиг мөнгө төгрөг тааруухан улс чинь олигтой эмнэлэг ч бараадаж чадахгүй юмаа. Должин эмгэн уг нь насаараа эмч байсан юм гэсэн. Тэр хөгшин үзээд овоо л болж байна. Гам л сайн барих хэрэгтэй гээд. Харин тэрнээс хойш нээрээ ч гайгүй болоод байгаа юмуу хөлний хуруунууд хөдөлж эхлээд байгаа. Эгч нь босоод авбал ч ажил төрөл хийгээд хүүгээ сургуульд нь явуулаад бид хоёр чинь болдог юм" хэмээн инээмсэглэн хэллээ. Тэгтэл хүү "Анхнаасаа нутгаасаа хэрэггүй гарсан юм. Аймаг дээр байхад гоё байсан даа" гэж бувтнав. Саруул хүүгийн үгийг сонсч инээвхийлснээ "За танайх тэгээд хаанаас ирсэн айл билээ" гэж сониучирхан асуутал ээж нь "Манайх чинь Говьалтайн айл шүү дээ. Ээж хүү хоёр чинь тэнд подхийсэн амьдралтай байлаа. Ээж нь сургуульд багшилдаг. Хүү минь ээжийнхээ шавь нь байлаа. Онц сурдаг байсан юм миний хүү чинь. Тэгээд бид хоёр байж байтал нэг өдөр манай сургуульд түр хугацааны сургалтын багш гээд нэг залуу хотоос ирээд сүүлдээ манайхаар орж гардаг болоод бид хоёрыг чинь хайрлана халамжилна гээд л манай хүүтэй хүртэл жигтэйхэн дотносоод л. . . " гэж ярьж байтал хүү яриаг нь таслан "За ээж битгий худлаа яриад байгаач. Та л өөрөө сайн хүн сайн хүн гэсээр байгаад л дагаж ирээ биздээ" гэв. Тэгтэл ээж нь "Хэн мэдэж байдаг юм. Уран яруу үгээр бид хоёрыг хэмх уяраагаад л нэг мэдсэн хот руу нүүгээд ирсэн шүү дээ" гэтэл хүү "Тэр ах ёстой худлаа ах байсан. Аймагт байхад нэг их гоё гоё юм ярьж байснаа энд ирсэний дараа гэнэт л муухай яриатай хүн болчихсон" гэлээ. Ээж нь үргэлжлүүлэн "Тэндээс манайх гэрээ ачаалж ирээд анх энэ доор хашаанд буусан юмаа. Тэгтэл нөгөө залуу чинь нэг их удалгүй жигтэйхэн байр саванд оруулна гэж хамаг өнгөтэй зүстэй юмнуудыг хуу хамж аваад бид хоёрыг ор сураггүй хаяад алга болчихсон. Би одоо үхчихээгүй байгаа даа гэж санаа зовоод гадуур хайж үзлээ. Тэгсэн энэ хотын бум бужигнасан газрын хаанаас олох вэ дээ. Хүн таньж мэдэхгүй болохоор дээшээ тэнгэр хол доошоо газар хатуу гэгч болж байгаа юм чинь. Тэгсэн буусан хашааны эзэн гэж хүн гэнэт гарч ирээд манайхыг нүүж барь гэж хөөгөөд. Ээж хүү хоёр арга ядахдаа үлдсэн хэдэн юмаараа энэ газрыг тэгшлүүлээд гэрээ барьж буусан даа. Тог цахилгаан ч үгүй жинхэнэ хаягдсан газар гэж энэ дээ. Манай энд олон айл бий. Тэгэхдээ яах вэ. Ээж хүү хоёр хамтдаа байхад алцахгүй. Ээж нь удахгүй зүгээр болоод ажил хийгээд мөнгө хурааж байгаад энэ газраас нүүнээ л гэж хүүдээ ярьдаг юм. Тэгэх ч болно" хэмээн өөртөө итгэлтэйгээр өгүүлэв. Саруул "Та тэр хүнийгээ цагдаад мэдэгдсэн үү" гэтэл "Мэдэгдсээн мэдэгдсэн. Олдохгүй л байгаа бололтой. Сайхан луйварчин байсан юм билээ. Тэр багш байсан гэдэг нь ч худлаа болсон шүү сүүлд сонсоход" гэв. Тэгтэл хүү нь "Хэрвээ гадуур тэр новштой таарах юм бол болгож өгнө дөө" гэж хөмхийн зуун хэлтэл Ээж нь Саруулаас ихэд санаа нь зовсон бололтой "Хүүш чи одоо цагдаа хүний хажууд юу галзуураад байгаа юм. Хэрвээ таардаг юм бол эвтэйхэн дагаж явж байгаад цагдаад барьж өгөхгүй юу чи" гэлээ. Тэгтэл хүү инээд алдан "Заза тоглосон юмаа ээж. Би юу гэж том хүнтэй үзэлцэж байдаг юм" гээд инээв. Саруул мөн инээгээд хүүгийн аягалж өгсөн будаатай шөлийг идлээ. Тэгсэнээ хүүд хандан "Миний дүү үнэхээр мундаг хүүхэд юмаа. Ээжийгээ асарч тойглоно. Бас нэг өндөр настанг харж хандана. Тэгээд ийм багаасаа ажил хөдөлмөр эрхэлдэг. Дээрээс нь ийм гоё хоол хийж чаддаг. Ах нь дүүгээрээ үнэхээр их бахархаж байна. Бас ээжийг нь ч гэсэн хүндлэж байна. Та хүүдээ битгий санаа зовоорой. Бас түүнийг буруутгах ч хэрэггүй. Эцсийн эцэст бид л ийм нийгмийг бүтээж өгсөн шүү дээ. Бидний бүтээсэн нийгэмд энэ хүүхэд хөлөө олох гэж яваа нь л энэ. Харин миний дүү ах нь чамд нэг зүйл харуулъя. Чи ахынхаа дүрэмт хувцсан дээр байгаа энэ шонхор шувууг харж байна уу" гэтэл хүү "Тиймээ ахаа. Харж байна. Цагдаа нар бүгд ийм тэмдэгтэй байдаг шүү дээ", " Тиймээ дүү минь. Шонхор гэдэг амьтан чинь хараа хурц. Энэ шонхор шувууны нүд яг одоо чамайг болон чиний ээжийг харж байна. Энэ нүдээр монголын төр та хоёрыг харж байгаа юм. " гэж хэлээд суудлаасаа өндийн босов. Тэгсэнээ хүүд хандан "Ийм хичээл зүтгэлтэй зөв зорилготой иргэнээ төр нь хэзээ ч хаяж болохгүй. Тэгэх ч ёсгүй. Ах нь дүү дээрээ эргэж ирнээ. Ах нь дүү дээрээ "Төр"-ийг дагуулаад ирнээ. Миний дүү хүлээж байгаарай" хэмээн инээмсэглэн хэлээд гэрээс гарч явлаа.